Wanneer christelijke gemeenten nadenken over hun pastorale beleid rond homoseksualiteit, rijst al snel de vraag hoe de houding en het beleid van de kerkenraad breed binnen de gemeente kunnen worden gedeeld. Wat is hierin de beste weg?
In de Eben-Haëzerkerk te Apeldoorn hebben we vanaf september 2022 tot en met najaar 2023 deze bezinning intensief gevoerd als kerkenraad in samenspraak met de gehele gemeente. Daarbij hebben we willen luisteren naar wat homo’s op hun hart hebben.
Deze bezinning werd ingegeven door een aantal redenen:
– In de ons omringende cultuur is er veel aandacht voor homoseksualiteit en daardoor neemt de vraag op het grondvlak van de gemeente toe: hoe denken ‘wij’ erover?
– Tot de gemeente behoort een aantal homoseksuelen en we willen hun de juiste ondersteuning bieden.
– We willen de hele gemeente bewuster maken van dit ingewikkelde thema.
Op dit laatste punt is meer uitleg nodig: in de praktijk blijft het gesprek in de gemeente vaak beperkt tot een enkele voorbede voor “hen die anders geaard zijn”. En dan is het nog de spannende vraag of zij genoemd worden in het rijtje van de chronisch lijdenden óf in het rijtje van het koningshuis en hoogwaardigheidsbekleders. Besef dat het plaatsen in het eerste rijtje beschadigend kan werken. Zet hen gerust in het laatste rijtje. En benoem homoseksuele gevoelens in de voorbede niet altijd als een worsteling. Niet alle homo’s worstelen ermee. Bij sommigen is er zelfacceptatie en levensvreugde. Dit ligt heel verschillend. In de voorbede tot God mag deze diversiteit doorklinken.
Veiligheid vergroten
“Moet je eigenlijk wel een beleid over homoseksualiteit op papier zetten?”, vroeg iemand mij eens. In Apeldoorn deden we dat niet zozeer om iets vast te leggen, maar om richting te geven aan gemeenteleden die behoefte hebben aan duidelijkheid. Daarbij was het belangrijk om open te formuleren, niet gesloten. We voegden het visiedocument als bijlage toe aan het lopende beleidsplan, als een herinnering om bij een volgend plan opnieuw aandacht te besteden aan deze gemeenteleden.
Het is belangrijk dat hetero’s in de gemeente zich bewust worden van dit onderwerp, zodat homo’s meer veiligheid ervaren. Bieden hetero’s echt ruimte voor het verhaal van hun homoseksuele medegelovigen? Het creëren van die ruimte mag een doel zijn van de kerkenraad. De sfeer was – en is soms nog steeds – vaak te veel die van: Praat er maar niet over (de titel van een roman over homoseksualiteit van wijlen Teus Dorrepaal, 2018).
Geduldig en dynamisch
Concreet kan het helpen wanneer de kerkenraad bij de uitvoering van dit beleid duidelijk maakt dat het gaat om een geduldig en dynamisch proces, waarin de inbreng van verschillende stemmen welkom is. Dit bezinningsproces mag gedragen worden door voortdurende voorbede in de kerk en door regelmatige reflecties, bijvoorbeeld in vergaderingen of in het kerkblad. Voor een bezinning die de hele gemeente raakt, is open en transparante communicatie van groot belang. Ook een preek over een thema dat raakt aan homoseksualiteit kan de bewustwording binnen de gemeente versterken. Zo kan het woord ‘homo’ in de kerk geleidelijk een ontspannen klank krijgen.
Concrete weg
In diverse stappen teken ik nu een concrete weg hoe de kerkenraad de gemeente kan meenemen in het beleid aangaande homoseksualiteit:
- De kerkenraad stelt een capabele commissie aan die verantwoordelijk is voor dit thema, waarbij mensen ook van buiten de gemeente kunnen aanschuiven. Daarbij kan de commissie begeleidende expertise zoeken bij de stichting Hart van homo’s. Zo is Herman van Wijngaarden diverse keren naar Apeldoorn afgereisd.
- De commissie bereidt een bezinnend startmoment rond dit thema voor de kerkenraad voor.
- Na de opbrengst van dit moment geëvalueerd te hebben, geeft de commissie vervolgens een eerste aanzet voor een pastorale notitie. Wezenlijk is dat als meelezers ook homoseksuelen – als zij niet in de commissie zitting hebben – worden uitgenodigd. Dit kunnen gemeenteleden zijn die je kent of er wordt uitvraag gedaan of zij zich willen melden als meelezers. Ook een optie: homo’s van buiten de eigen gemeente vragen. Als kerkenraad wil je uitstralen dat je met ervaringsdeskundigen in gesprek bent en geen koud beleid vanuit een ivoren toren voert.
- De kerkenraad bespreekt het visiedocument aan de hand van vragen of andere (meegestuurde) artikelen, waardoor het visiedocument versterkt wordt.
- Er is in beginsel een ‘onaf’ visiedocument dat kan worden gecommuniceerd naar de gemeente. Hierachter schuilt een ander document met een rode, Bijbelse draad die de kerkenraad volgt. Je kunt immers niet de exegese van alle Bijbelteksten aangaande dit thema in een visiedocument invoegen.
- De commissie organiseert een avond voor jeugdleiders en jeugd. Hierbij wordt bijvoorbeeld Herman van Wijngaarden van stichting Hart van homo’s en een homo of lesbienne uitgenodigd. Bewustwording van, inleving in en respect voor de homoseksuele medemens is hierbij het doel. Naast dit pastorale element mag ook de rode, Bijbelse draad over het huwelijk worden getekend.
- Wanneer een kerkenraad, luisterend naar het getuigenis van de Schrift, de kwetsbare weg van het celibaat voor homoseksuele gemeenteleden kiest, is daarmee het gesprek niet afgerond. Vervolgens vraagt dit om verdere bezinning op de verhouding tot de praktiserende homo die lid wil zijn van de gemeente. Daarbij komen vragen aan de orde als: wordt een homorelatie gezegend of niet, is deelname aan het avondmaal mogelijk, kunnen leidinggevende taken worden toevertrouwd, en wat betekent volwaardig lidmaatschap of deelname aan erediensten concreet?
Voor dit proces is veel geduld nodig. Er wordt samen geluisterd naar Gods Woord en gezocht naar een breed gedragen consensus. Dat is niet eenvoudig, omdat de meningen binnen de kerkenraad uiteen kunnen lopen – van hen die homoseksuele gevoelens al als zondig beschouwen tot anderen die de avondmaalstafel ook voor praktiserende homo’s open willen stellen. Zoals bij andere onderwerpen, bijvoorbeeld de liturgie, vraagt ook dit thema om zorgvuldigheid en wederzijds respect.
De cruciale vraag is hierbij: leg je al deze zaken vooraf vast in een visiedocument – eventueel sommige onderdelen wel en andere niet – of kies je ervoor om over bepaalde thema’s het gesprek met de homoseksuele broeder of zuster aan te gaan? In Apeldoorn kozen we voor dat laatste.
- Tijdens een open gemeenteavond presenteert de kerkenraad de hoofdlijnen van het denken over homoseksualiteit, met ruimte voor vragen en eventuele aanpassingen. Tijdens deze avond kan iemand van Hart van homo’s aanwezig zijn en samen met de predikant en een commissielid/leden het vragenpanel leiden.
- Na de input van de gemeenteavond komt de kerkenraad tot een definitief concept. Dit concept wordt in de beslotenheid van de gemeente gedeeld, dus nog niet publiekelijk door het op de website te plaatsen. Er wordt aangegeven dat er naar aanleiding van dit beleid een insprekersavond is, waarbij er verdere uitleg wordt gegeven.
- Na deze insprekersavond wordt het visiedocument voor nu vastgesteld en toegevoegd aan het nieuwe beleidsplan of ergens inzichtelijk voor de gemeente neergelegd.
Geen euforie
Aan het slot van dit implementatieproces kan nooit euforie heersen dat er iets bereikt is. Want de bezinning is nooit af. En het gaat over medemensen van vlees en bloed, van wie je iets ingrijpends vraagt. Blijvende voorbede, en bespreking van dit thema tijdens pastorale bezoeken, kringwerk, catechese en prediking is van wezenlijk belang. Zoals een moeder van een homo mij vroeg: “Hoe gaan we nu na de bezinning van 2023 verder?” Oog voor familieleden en voor de minderheid van homo’s in de gemeente is essentieel. Blijvende bewustwording voor de homo is nodig.