Het boek van de profeet Jona is het bekendste uit de collectie van de twaalf kleine profeten. Het aansprekende verhaal van de vluchtende profeet, die in een razende storm uiteindelijk overboord gezet wordt, drie dagen en nachten in een vissenbuik verblijft en vervolgens wordt uitgespuwd, spreekt tot de verbeelding. Van jongs af zijn we met dit verhaal bekend. Ook de afloop fascineert: Ninevé dat zich bekeert en Jona die daarover een boos gesprek met God voert.
Het boekje Jona heeft in de verzameling van de twaalf kleine profeten een aparte plaats. Waar de andere profetenboeken vooral de prediking van de profeten bevatten, treedt nu het verhalende element op de voorgrond. Jona’s prediking wordt samengevat in slechts één vers: “Nog veertig dagen en Ninevé wordt ondersteboven gekeerd!” (3:4b). De aandacht gaat vooral naar wat aan die prediking voorafgaat – Jona’s vlucht en uiteindelijke gehoorzaamheid – en wat erop volgt: de bekering van de Ninevieten en de boosheid van Jona, omdat God de stad spaart. Qua genre lijkt Jona meer op de profetenverhalen over Elia en Elisa uit de Koningenboeken. Ook van hen lezen we vooral verhalen en horen we weinig prediking.
Vertelperspectief
De manier waarop het verhaal van Jona verteld wordt, spreekt aan. Hierbij wisselt regelmatig het vertelperspectief. In verschillende delen spreekt Jona zelf. Deze gedeelten staan in de ik-vorm. Dit is vooral het geval bij het gebed in de vis (2:1-9) en Jona’s gesprek met de HEERE over de redding van Ninevé en het verdorren van de wonderboom (4:1- 11). In de meeste gedeelten wordt óver Jona gesproken. In de persoonlijke stukken waarin Jona reageert op wat God zegt, kunnen we ons als lezers het beste met Jona identificeren en worden we uitgedaagd tot een persoonlijke reactie en positiebepaling. Het gaat om Jona, jou en mijzelf!
Woordherhaling
Naast het wisselende vertelperspectief worden nog tal van andere literaire middelen gebruikt. Een ervan is woordherhaling. Sommige woorden komen vaak terug. Bijvoorbeeld het woord ‘afdalen’: Jona daalt af naar Jafo en in het schip (1:3), in het ruim (vers 5) en naar de gronden der aarde: het rijk van de dood (2:6). Hier zit een geestelijke boodschap in. Door Jona’s wegvluchten van God zakt hij steeds dieper weg. In vertalingen kan dit herhaalde woordgebruik niet altijd volgehouden worden; daarom valt het in de Nederlandse tekst minder op.
Ook het woord ‘groot’ komt vaak voor: maar liefst veertien keer. Ninevé wordt beschreven als een grote stad (1:2; 3:2, 3 en 4:11). Er komt een grote wind en een grote storm (1:4, 12). De mannen vrezen met grote vrees (1:10, 16). God stuurt een grote vis (1:17). Verder is er sprake van de groten van Ninevé (3:5, 7). Jona heeft een grote woede (4:1). En schept een grote vreugde in de wonderboom (4:6).
Tegenstelling
Het boek Jona is een boek van tegenstellingen, die scherp worden aangezet. Tegenover Jona die God ontvlucht en wil dat Ninevé omkomt, staan de zeelieden die alles doen om Jona niet in zee te hoeven werpen en uiteindelijk God eren (1:12-16). Tegenover Gods eigen volk dat zich niet bekeert op de roepstem van de profeten, staat het goddeloze Ninevé dat zich na één korte oproep wel bekeert. De scherpe contrasten stellen de boodschap van het boek in een helder licht. Jona aarzelt om tegen Ninevé te preken, omdat hij weet wie God is. “Hij bad tot de HEERE en zei: Och HEERE, waren dit mijn woorden niet toen ik nog in mijn eigen land was? Daarom ben ik het voor geweest door naar Tarsis te vluchten! Want ik wist dat U een genadig en barmhartig God bent, geduldig en rijk aan goedertierenheid, Die berouw heeft over het kwaad” (4:2). Deze verzen zijn een echo van Gods zelfopenbaring in Exodus 34:6. Ze worden vaak in het Oude Testament herhaald (o.a. in Psalm 86:15 en 103:8). Tegenover Jona’s onbarmhartigheid staat Gods ontferming over zondaren die zich bekeren.
"*" geeft vereiste velden aan