Een paus die gaat schrijven over kunstmatige intelligentie (AI), kan dat wat worden? Toch heeft de huidige paus, Leo XIV, zich ertoe gezet. Het resultaat is de encycliek Magnifica Humanitas, die op tweede pinksterdag wereldkundig gemaakt werd. Netjes met een titel in het Latijn, zoals het een paus betaamt. Het is wel een bijzonder document geworden.
Er staan geen concrete aanwijzingen in over hoe je verantwoord kunt omgaan met ChatGPT of hoe de zorgrobot verantwoord kan worden ingezet. De encycliek graaft een spade dieper. Het gaat om de relatie tussen mens en AI. Daarmee raakt de paus precies de kern van de zaak.
Een encycliek is een document over de leer van de kerk, geschreven door een paus. Het heeft geen onfeilbaar gezag, zoals wanneer een paus iets ‘ex cathedra’ uitspreekt. Letterlijk betekent het: een rondzendbrief. Het is de bedoeling dat hij overal in de Rooms-Katholieke Kerk wordt voorgelezen.
Het is een lovenswaardig initiatief van de paus om het eigene van de mens te willen beschermen tegen mogelijke overheersing door AI.
Wij protestants-katholieken lezen over de schouder mee. De eerste vraag die bovenkomt, is natuurlijk: wat heeft AI te maken met de leer van de kerk? Dan gaat het toch eerder over bijvoorbeeld de maagdelijke geboorte van Christus, en in de Rooms- Katholieke Kerk ook van Maria? Toch is de leer van de (roomse) kerk over de mens precies het hart van waar de encycliek over gaat.
Rooms tintje
Dat zit meteen al in de titel. Magnifica Humanitas betekent letterlijk: schitterende mensheid. Enerzijds zit daar een typisch rooms tintje aan. De zondeval heeft wel tot gevolg dat wij de genade kwijtgeraakt zijn, maar onze natuur is slechts gedeeltelijk geschonden.
Tegelijk is het waar dat geen enkel boek zo’n positief beeld over de mens heeft als juist de Bijbel. Wij zijn het enige schepsel dat zelf beslissingen kan nemen, en dat daarom door God ter verantwoording geroepen kan worden. In Christus komt de menselijke waardigheid tot haar hoogtepunt. Dat wij gevallen zijn en daarom geen vrije wil ten goede meer hebben, doet aan die mogelijkheid van zelf beslissen niets af, alleen maken wij nu verkeerde keuzes. De ondertitel van de encycliek luidt (in mijn vertaling): Over het veiligstellen van de menselijke persoon in de tijd van kunstmatige intelligentie . Hier zit voor de paus het springende punt: blijft de menselijke waardigheid behouden bij de inzet van AI of gaat ze verloren?
Nehemia
Meteen al in het begin van de encycliek worden twee plaatsen tegenover elkaar gezet: de toren van Babel en de stad waarin God met de mens wil samenwonen. Bij dat laatste denkt de paus aan de opbouw van Jeruzalem onder leiding van Nehemia. De paus ziet daarin het bewijs dat de mens door gezamenlijke inspanning iets groots tot stand kan brengen als ze maar dezelfde taal spreken.
Als protestant mis je dan wel node de gehoorzaamheid aan God bij Nehemia tegenover de ongehoorzaamheid bij de toren van Babel. Maar het gaat de paus dan ook om de ‘schitterende mensheid’. Wel heeft de paus oog voor de morele keuze waar we voor staan als het gaat om de inzet van technologie in het algemeen en van AI in het bijzonder: is het te doen om machtsuitoefening of om dienen van de medemens? Dat is ten diepste aan de orde bij AI. Overigens erkent de encycliek ook duidelijk de beperktheid van de mens, die bij de toren van Babel uit het oog verloren wordt. Maar die doet aan de grootsheid van de mens geen afbreuk in de encycliek. De paus ziet het als onderdeel van de sociale roeping van de kerk om op te komen voor de menswaardigheid van de mensheid. Ze weet zich daarin één met allen die “waarheid, goedheid en schoonheid” zoeken. Ook hier zien we weer een rooms tintje, want blijkbaar is de mens ook buiten de kerk daar nog toe in staat, en de encycliek noemt apart de sociale wetenschappen als partner voor de kerk in het streven naar behoud van de menswaardigheid.
"*" geeft vereiste velden aan