Als het gaat om de wereldwijde verspreiding van het christelijk geloof leven we in bijzondere tijden. Nooit eerder werd de Bijbel in zo veel talen gelezen en in zo veel culturele contexten geïnterpreteerd als vandaag. Dat stemt tot dankbaarheid, maar roept ook vragen op. Hoe lezen christenen in Afrika de Bijbel? En wat kunnen we van hen leren? In dit artikel ga ik op deze vragen in aan de hand van een beknopte bespreking van een Afrikaanse lezing van het Bijbelboek Jona.
Veel Afrikanen gaan ervan uit dat ze iets kunnen leren van westerse kennis, maar omgekeerd is dat minder vanzelfsprekend. Daarom noem ik drie redenen waarom het voor ons in Nederland belangrijk is om kennis te nemen van interpretaties uit – in dit geval – Afrika.
Allereerst nemen we dan serieus dat de kerk ‘van alle tijden en van alle plaatsen’ is. Het onderstreept onze verbondenheid in Christus en laat zien dat we allemaal leerlingen van Hem zijn. Ten tweede krijgen we zo nieuwe inzichten in de Bijbeltekst en de toepassing ervan. Als het Evangelie een plek krijgt in een nieuwe culturele context ontstaan er vragen waar wij in Nederland niet eerder over hebben nagedacht. Ten derde is dit een manier om je eigen blinde vlekken te ontdekken. In het Westen werd in het verleden de Bijbel gebruikt om kolonisatie of apartheid te verdedigen. Het is problematisch als Bijbeluitleg en cultuur samenvallen zonder kritische inbreng van buitenaf. Met die redenen in gedachten kijken we naar een concreet voorbeeld.
Het Africa Bible Commentary
Eind 2025 verscheen een geheel herziene editie van het Engelstalige Africa Bible Commentary, een commentaar op héél de Bijbel in één band. De eerste editie uit 2006 was een monument van Afrikaanse Bijbeluitleg; er werden meer dan 200.000 exemplaren van verkocht. De herziene editie is uitgebreid en verbeterd. Er werkten meer dan honderd Afrikaanse Bijbelwetenschappers mee en met 2064 pagina’s is het een zwaargewicht onder de Bijbelcommentaren. Laten we eens kijken hoe dr. Cossi Augustin Ahoga uit Benin, West-Afrika, de geschiedenis van de profeet Jona bespreekt in dit commentaar (pagina 1293-1297).
Jona de duif
Ahoga gebruikt de Hebreeuwse betekenis van de naam Jona, ‘duif’, als een leessleutel om toegang te krijgen tot het verhaal van deze profeet. In Afrika is het niet ongewoon om een dierennaam te gebruiken om iets of iemand te karakteriseren. Veel Afrikaanse voetbalclubs hebben de bijnaam van een dier (denk aan Kameroen: ‘de ontembare leeuwen’). In Afrika symboliseert een duif drie zaken, aldus de auteur: reinheid, reizen en vrede. En twee daarvan komen ook terug in dit Bijbelboek: Jona moet als een duif ver reizen om Gods vrede bij een volk te brengen dat kwaad doet in de ogen van God. Maar Jona doet zijn naam geen eer aan: hij heeft weinig medelijden met de inwoners van Ninevé en vlucht naar Tarsis.
Gods soevereiniteit
De ongehoorzaamheid van Jona heeft kosmische gevolgen: door de zware storm dreigt het schip ten onder te gaan. De zeelieden kenden de God van Israël niet, maar ze veronderstelden terecht dat vrede zou terugkeren als de zonde werd aangepakt. Ze wierpen het lot en Jona werd overboord gezet. In dit deel van het verhaal zien we twee aspecten van Gods soevereiniteit, aldus dr. Ahoga. Allereerst dat God Jona’s ongehoorzaamheid gebruikt om Zichzelf te openbaren aan mensen van verschillende volken buiten Israël (vers 5: “zij riepen ieder tot zijn god”). Ten tweede gebruikt God hun bijgelovige manier van het lot werpen om Jona aan te wijzen als de schuldige. Dit laat zien dat God aansluit bij de eigen cultuur en gebruiken van mensen om Zichzelf bekend te maken.
Voorafschaduwing
Ahoga leest de verzen 8-12 in hoofdstuk 1 als een interreligieuze dialoog, waarin de zeelieden meer leren over de God van Israël, maar waarin Jona vooral aan zijn eigen gelijk vasthoudt. De zeelieden begrijpen niet dat Jona de Schepper van hemel en aarde ongehoorzaam durft te zijn (vers 9-10). Hier laat de auteur van dit Bijbelboek zien dat deze ‘heidenen’ méér begrijpen van Gods almacht dan Jona, die de God van het verbond van nabij kende, aldus Ahoga. Maar het gaat nog verder: “De zeelieden ontvingen een voorafschaduwing van het werk van Christus. Jona moet sterven, opdat zij gered konden worden en vrede konden ervaren.” De angst om te sterven bij de zeelieden van vers 5 is in vers 16 overgegaan in vrees voor de grote God Die de kosmos en een woeste zee in Zijn hand heeft.
Baarmoeder
Een vraag die bij ons in het Westen bijna altijd wordt gesteld is: Heeft Jona écht drie dagen en nachten in een grote vis gezeten? Ahoga gaat ontspannen om met deze vraag: wij in Afrika, waar we weten dat kennis symbolisch en existentieel is, in plaats van abstract en conceptueel, hebben hier geen enkel probleem mee. Als God een storm kan sturen om Jona te straffen, dan kan Hij Jona ook drie dagen in het binnenste van een vis laten doorbrengen, alsof het een kamer in een huis is. Dat binnenste van die vis symboliseert een baarmoeder, zegt Ahoga, en Jona’s gebed in hoofdstuk 2 is een teken van zijn wedergeboorte. Dit lied, dat Jona achteraf componeerde, doet denken aan een lof- en danklied zoals dat ook in Afrika bekend is. Het is niet bedoeld om te analyseren; je moet het vooral ervaren! We voelen met Jona mee als hij overweldigd wordt door het water en doodsangst beleeft. Maar ook als hij getuigt van Gods uitredding en belooft zijn geloften na te komen.
Ninevé
Jona houdt zich aan zijn woord en vertrekt in hoofdstuk 3 naar Ninevé om zijn boodschap van oordeel én vrede te brengen. Enkele waarden die ook in Afrika vanzelfsprekend zijn, helpen ons om te begrijpen waarom de inwoners van Ninevé zo ontvankelijk waren voor Jona’s boodschap en zich bekeerden. Allereerst hielp gastvrijheid hen om een vreemdeling te vertrouwen, helemaal als deze in de naam van God kwam. Daarnaast maakte een algemeen religieus besef het gemakkelijker om een geestelijke boodschap te aanvaarden, en ten slotte zorgde respect voor de overheid ervoor dat de inwoners het koninklijke bevel gehoorzaamden. We lezen dat God daarop het oordeel over Ninevé niet voltrok. Ahoga: “De duif had ver gereisd om vrede te brengen en had zijn doel bereikt.”
Schaamte
We zien ook opvallende contrasten in dit verhaal. De zeelieden wilden alles doen om het leven van Jona te redden, maar in hoofdstuk 4 blijkt dat deze profeet geen enkele moeite heeft met het oordeel over de mensen van Ninevé. Eerder wilde Jona sterven, zodat de zeelieden in leven zouden blijven, maar nu wil hij sterven omdat de inwoners van Ninevé worden gered! Dit kan wijzen op een gebrek aan compassie van Jona met Ninevé, maar Ahoga wijst nog op een tweede mogelijkheid: Jona schaamde zich zó dat zijn profetie niet was uitgekomen, dat hij liever dood wilde zijn. Zoals een West-Afrikaans spreekwoord zegt: de dood is beter dan schaamte.
Genade
Via het verdorren van de wonderboom laat God Jona zien dat zijn denken helemaal uit proportie is: hij is boos over het verdorren van de boom, maar het lot van de inwoners van Ninevé lijkt hem niets te doen. De grote les voor ons is dit, stelt Ahoga: “Als alles wat we ontvangen hebben genade is, dan moeten we diezelfde genade ook toepassen op mensen om ons heen.” We moeten ons niet zoals Jona buiten de stad terugtrekken, maar juist dicht bij mensen zijn die we willen bereiken met het Evangelie – zoals Jezus ons heeft voorgedaan. Het boek Jona gaat over Gods missie van vrede in een wereld waarin racisme en vreemdelingenhaat om zich heen grijpen.
Terugblik
Hiermee sluit Ahoga zijn commentaar op Jona af. Wat raakt mij als Nederlandse lezer in deze toelichting? Allereerst ervaar ik verbondenheid, omdat we in elke context proberen te begrijpen wat het verhaal van Jona toen betekende en hoe we het in onze eigen situatie kunnen toepassen. Daarnaast vind ik Ahoga’s bespreking op allerlei punten verrassend, vooral als hij de Afrikaanse cultuur betrekt bij de tekst en zo andere nuances naar voren haalt. En ten slotte laat het zien dat onze westerse leesbril een beperkt blikveld heeft. Wij gaan al heel snel analyseren en verklaren, terwijl Ahoga aandacht vraagt voor het ervaren en meebeleven van het verhaal.
Ik hoop dat we zo iets hebben kunnen proeven van het samen met alle heiligen méér ontdekken van de liefde van God in Christus (Efeze 3:18-19). Dat is op zichzelf al de moeite waard. Het maakt bovendien iets zichtbaar van Gods veelkleurige werk wereldwijd.