In het eerste deel van deze serie kwam Benedictus Pictet al naar voren als een productief schrijver. Dit tweede deel laat zien hoe veelzijdig de Zwitserse protestantse theoloog was. Hij schreef gedichten en christelijke gebeden, werkte aan liturgische vernieuwing, verdedigde de Formula Consensus van 1675 en zette zich in voor vervolgde hugenoten uit Frankrijk en Genève.
Het is niet overdreven om Pictet een man van het gebed te noemen. Hij legde veel gebeden vast in zijn boeken, bedoeld voor verschillende dagen en gelegenheden. Zo schreef hij gebeden voor iedere week, voor de belangrijkste christelijke feestdagen en voor de morgen en avond. Daarnaast behandelde hij uiteenlopende thema’s, zoals gebeden vóór en na het heilig avondmaal, over de Psalmen en ter voorbereiding op vasten- en biddagen. Ook schreef hij over de gebreken die christenen in hun gebedsleven ervaren. Verschillende van deze gebeden werden door dichter en schrijver Daniël Willink (1676-1722) in het Nederlands vertaald.
Hervormer en pionier
Naast theoloog was Pictet ook bekend als herziener van de Psalmen en schrijver van christelijke gezangen en hymnen. Zijn invloed op het gereformeerde kerklied is minder bekend dan zijn betekenis voor de calvinistische orthodoxie. Als predikant en theoloog wilde hij de eredienst vernieuwen. Daarom bewerkte hij de vroege Psalmvertalingen van Calvijn en diens tijdgenoten en bevorderde hij het gebruik ervan in Franstalige gereformeerde kring.
Pictet vond bovendien dat liederen met duidelijke verwijzingen naar het Nieuwe Testament een plaats moesten krijgen in de gemeentezang. Hij kreeg opdracht zulke liederen te schrijven en vervulde daarin een pioniersrol, waarmee hij de weg vrijmaakte voor een breder geestelijk repertoire. Een bekend voorbeeld is zijn hymne ‘Grand Dieu, nous te louons, nous t’adorons Seigneur’, gezongen op de wijs van Psalm 89. Ook de lofzang ‘Celebrons tous la charité’, die in Nederlandse vertaling aan Isaäc da Costa wordt toegeschreven, werd opgenomen als lied 62 in de bundel Geestelijke Liederen:
Aan Hem Die door Zijn bloed ons kocht
een werk zo heerlijk voor ons wrocht
zij lof, aanbidding, dank en ere.
Het Lam, voor ons op aard’ geslacht
is waard te ontvangen roem en macht
en rijkdom, heerlijkheid en ere
en rijkdom, heerlijkheid en ere.
Formula Consensus
Pictet verzette zich fel tegen de afschaffing van de Formula Consensus Helvetica uit 1675, een Zwitserse gereformeerde geloofsbelijdenis die verplicht moest worden ondertekend door predikanten en hoogleraren. Deze belijdenis was opgesteld om weerstand te bieden aan de leer van de Franse Academie van Saumur en verdedigde nadrukkelijk de besluiten van de Synode van Dordrecht.
Met de Academie van Saumur wordt de theologische richting bedoeld die in het begin en midden van de zeventiende eeuw aan deze school werd voorgestaan. Vooral Moses Amyraut, in het Latijn Amyraldus genoemd, verzette zich tegen de gereformeerde orthodoxie van Dordt. Hij leerde dat er bij God sprake is van een dubbel besluit, het zogenoemde hypothetisch universalisme. Volgens Amyraldus is Gods genade universeel in Zijn wil, maar particulier in haar uitwerking: God wil dat alle mensen behouden worden en Christus is voor allen gestorven, maar dit wordt alleen effectief voor de uitverkorenen die geloven. Daarmee probeerde hij het aanbod van genade in overeenstemming te brengen met de leer van de uitverkiezing.
De Zwitserse kerken wezen in de Formula Consensus het amyraldisme af, omdat deze stroming volgens hen niet overeenkwam met het Woord van God. Zij meenden dat het de gereformeerde belijdenis aantastte door een onschriftuurlijke visie op de predestinatie. Volgens Pictet overheersten bij Amyraldus in de kern dezelfde elementen als bij Arminius. Ondanks zijn protesten werd in 1706 de verplichting om de Formula Consensus te ondertekenen afgeschaft. Pictet vreesde dat hierdoor het arminianisme zich blijvend in Zwitserland zou vestigen.
Profetische beweging
De godsdienstpolitiek van Lodewijk XIV bereikte een dramatisch hoogtepunt in 1685, toen het Edict van Nantes werd herroepen door het Edict van Fontainebleau. Daarmee verloren de hugenoten al hun godsdienstige rechten. Zij werden vogelvrij verklaard en wie werd veroordeeld, raakte zijn bezittingen kwijt. Veel hugenoten stonden voor de keuze: hun geloof afzweren of uit Frankrijk vluchten.
In de Cevennen was de vervolging bijzonder hevig. Door deze zware onderdrukking ontstonden in de achttiende eeuw de zogenoemde woestijngemeenten, genoemd naar Israëls tocht door de woestijn van Egypte naar Kanaän. De vervolgde protestanten kwamen samen in dalen, spelonken en grotten om daar Gods Woord te horen van predikers die nog niet gevangen waren genomen. Op het organiseren van zulke bijeenkomsten stond zelfs de doodstraf. Omdat veel predikanten werden opgepakt en gedood, ontstond er een groot tekort aan geordende voorgangers.
In die situatie kwam een opvallende profetische beweging op, die zich steeds verder uitbreidde. Mensen beweerden door de Heilige Geest te spreken en deden concrete profetieën. Antoine Court (1695-1760) bezocht eerst samen met zijn moeder deze woestijnbijeenkomsten, die meestal in de openlucht werden gehouden. Later nam hij er afstand van vanwege de wanorde en omdat veel profetieën niet uitkwamen.
Pictet ondersteunde zowel de vervolgde hugenoten in Frankrijk als degenen die naar Genève waren gevlucht. Court verbleef van 1720 tot 1722 in Genève, waar hij hartelijk door Pictet werd ontvangen en gelegenheid kreeg om te studeren. De contacten tussen beiden bleven bestaan. Op aandringen van Court schreef Pictet later een brief waarin hij de daden veroordeelde van mensen die zich als profeten voordeden. Pictet was overtuigd cessationist: hij geloofde dat de bijzondere gaven die de kerk op Pinksteren ontving, vooral de gave van profetie, waren opgehouden. Volgens hem zijn alle gezaghebbende profetieën al in de Schrift vastgelegd.
Besluit
Bij belangrijke theologen uit Genève denken we meestal direct aan Calvijn. Toch verdient ook Benedictus Pictet aandacht. In het buitenland gebeurt dat vaker dan in Nederland, terwijl vroeger veel van zijn boeken juist in het Nederlands verschenen. Ook de laatste jaren worden nog geregeld wetenschappelijke artikelen over hem gepubliceerd. Zijn werken waren in verschillende landen bekend onder invloedrijke theologen. Nog altijd kan deze grotendeels vergeten denker inspireren. Wie zich in Pictet verdiept, ontdekt een veelzijdig theoloog.