Oorlog voeren doet iets met een mens. Wie oorlog voert, laat zich in met geweld en geweld veroorzaakt verlies, verwoesting en vernietiging. Hete hartstochten als haat en wraakzucht bloeien op of kille onverschilligheid maakt zich van een mens meester. Kan een christen wel staande blijven als gelovige in een wereld vol geweld? Kunnen we voorkomen dat onze ziel schade lijdt door haat, wraakzucht en onverschilligheid?
Deze indringende vragen lijken met de dag relevanter te worden. We leven in een tijd tussen vrede en oorlog. Formeel leven we nog in vrede, maar achter de schermen zijn de schermutselingen al begonnen. De samenleving moet zich rap aanpassen aan deze nieuwe tijd. Dat is de conclusie die de AIVD en de MIVD in een gezamenlijk rapport trekken. Hoe staat het met de kerk? Kan zij vanuit haar eigen bronnen de gemeente toerusten om ook in deze tijd christen te zijn?
Mijn observatie is dat de kerk van ver moet komen. Na tachtig jaar vrede zijn we niet meer gewend om na te denken over oorlog en geweld. Onlangs sprak ik een dertiger die zei: “Ik heb hier niets over geleerd op school of op catechisatie. Ik voel ergens iets van huiver, maar ik heb niet echt een idee wat ik hiervan moet vinden.” Hij zal de enige niet zijn.
Moreel dubieus
In onze cultuur rust een taboe op geweld, merkt cultureel antropoloog Tine Molendijk op. Enerzijds verafschuwen we geweld en anderzijds fascineert het ons mateloos. Wie wil, kan er boeken over lezen en films over kijken. Maar wanneer we echte beelden zien, sluiten we uit ontzetting en afkeer onze ogen. Geweld beschouwen wij immers als onbeschaafd, wreed en op zijn minst moreel dubieus. De militair in uniform met zijn geweer en granaten spreekt daarom aan de ene kant tot de verbeelding. Maar wanneer hij wordt uitgezonden naar oorlogsgebied, noemen wij dat liever een opbouw- en vredesmissie. Woorden die verhullen dat wij als beschaafde samenleving mensen uit ons midden zenden om te vechten.
Dit taboe op geweld geldt ook in de kerk. Als een Bijbeltekst naar geweld verwijst en al helemaal als God Zelf geweld gebruikt, roept dat bij veel kerkgangers een gevoel van vervreemding op. Hoe kan God Zich bezighouden met zoiets barbaars als geweld?
Amalek
In eerdere eeuwen van onze gereformeerde traditie werd hier echter anders naar gekeken. Eerder dit jaar preekte ik over de aanval van Amalek op het volk Israël in de woestijn (Ex. 17). Met enige verbazing las ik tijdens de voorbereiding het commentaar van Calvijn. Hij merkt op dat God Zelf Amalek in de weg van Israël stelde. Waarom? Calvijn vergelijkt de situatie van Israël met de legers uit zijn zestiende eeuw. Als die niets te doen hadden, kwamen ze in opstand of werden ze losbandig. Ditzelfde gevaar liep het volk Israël. God heeft ze keer op keer gespaard en gul te eten en te drinken gegeven. Daardoor groeide hun brutaliteit en ontstond het gevaar dat ze zich uit verveling zouden misdragen. Om hen wakker te schudden brengt God hen in oorlog met Amalek. Hij wil de brutaliteit van het volk de kop indrukken en hen op deze wijze meer gehoorzaam maken aan Hem.