
Zeventig jaar geleden gingen de hervormde theologen Hendrikus Berkhof (1914-1995) en Gijsbert Boer (1913-1973) per brief met elkaar in gesprek. Hoewel zij tot verschillende richtingen binnen de Nederlandse Hervormde Kerk behoorden, zochten zij naar geestelijke eenheid. Hun briefwisseling blijkt ook vandaag verrassend relevant voor kerk en theologie.
Berkhof was juist rector geworden van het theologisch seminarium in Driebergen en Boer stond als predikant in Lunteren. Deze brieven werden in het tijdschrift Woord en Dienst gepubliceerd en later in een boekje uitgegeven: Gedachtenwisseling over positie en problemen van de Gereformeerde Bond in de Hervormde Kerk, tussen Dr. H. Berkhof en Ds. G. Boer (1956). Beiden waren ervan doordrongen dat het strijdig is met het wezen van Christus’ kerk om binnen één kerkverband onbekommerd langs elkaar heen te leven en geen echte geestelijke eenheid te zoeken. Er is sinds die tijd heel veel gebeurd in de wereld en ook in de kerken.
Goedkope genade
Dr. H. Berkhof had in 1952 in zijn boekje Crisis der middenorthodoxie zeer kritisch geschreven over de prediking in het brede midden van de Nederlandse Hervormde Kerk, aangeduid met de door hemzelf gesmede term ‘middenorthodoxie’. Deze verkondiging typeert hij als “genade zonder gericht, verlossing zonder dankbaarheid, vreugde zonder vrees, voorzienigheid zonder gebod”. Daarmee bedoelt hij dat “het Evangelie boven het bestaan blijft zweven als een vanzelfsprekendheid die men ‘wel gelooft’, omdat men zijn werking niet aan den lijve heeft ondervonden. De mens blijft dan buiten schot. Hij wordt niet gedood en dus ook niet levend gemaakt.” Deze prediking roept verveling op. Er is geen vertwijfeling en geen bevrijding. In de prediking van genade zonder wet gebeurt niets. Het is “goedkope genade” die voor kennisgeving wordt aangenomen en het leven niet verandert. Offers worden niet van ons gevraagd en wat goedkoop is, heeft ook geen waarde meer. “Zo wordt onze gemeente niet gevormd, verdiept en voortgeleid.”
Geest en vlees
Het is een scherpe diagnose die Berkhof hier stelt. Welke therapie geeft hij aan? Het zal volgens hem moeten gaan om de juiste verhouding van Wet en Evangelie, Evangelie en Wet. Dan zal de prediking ontmaskerend zijn. “Maar we hebben het Evangelie zó te preken, dat het licht ervan onweerstandelijk in de schuilhoeken en bunkers van het mensenhart doordringt.” De prediking moet in lijn zijn met die van de apostelen, waarvan we de neerslag vinden in de nieuwtestamentische brieven. “In de apostolische brieven lezen we veel over de strijd des geloofs, de worsteling tussen Geest en vlees, het najagen van het doel, de verzoekingen, de vruchten des Geestes, het opwassen in de genade, enz.” Hiervan vindt Berkhof in de eigentijdse prediking veel te weinig terug. “Omdat we niet over de hel durven te spreken, wordt de hemel een bleek en vanzelfsprekend geval. Omdat wij geen bedreigingen meer durven uit te spreken, worden de beloften in onze mond flauw en nietszeggend. En de mensen die voor ons zitten, behoeven niets te beslissen.”
Bijval
Al met al liegt het er bepaald niet om wat Berkhof hier over de prediking in zijn eigen omgeving naar voren bracht. Het is hem dan ook door velen niet in dank afgenomen. Vanuit de rechterzijde van de Nederlandse Hervormde Kerk en breder vanuit de gereformeerde gezindte kreeg het boekje veel bijval. Ook ds. G. Boer citeerde hem instemmend tijdens de jaarvergadering van de Gereformeerde Bond in 1952.
Saai en voorspelbaar
Overigens spaart Berkhof ook de Gereformeerde Bond niet in zijn kritiek. Hij noemt de prediking in de kring van de GB eenzijdig, saai en voorspelbaar. Deze kritiek komt terug in zijn dialoog met Boer in 1956. Daarin zegt hij: “Maar de prediking van de Gereformeerde Bond komt steeds weer op dezelfde begrippen en zelfs woorden neer. Dezelfde weg in vaak dezelfde termen. Elke tekst wordt op hetzelfde toegespitst. Daardoor wordt de verrassing aan het Woord ontnomen.” Op de buitenstaander maakt deze prediking vaak de indruk van traditionalisme en uniformiteit.
Eigenwillige vroomheid
Berkhofs inzet is positief wanneer hij aangeeft dat het zinvol zou zijn “wanneer we ons datgene leerden toe-eigenen wat de Bond ons in gehoorzaamheid aan Gods openbaring voorhoudt”. Verder stelt hij: “De belijdenissen zijn de toetssteen voor de vraag of wij staan in het geloof dat aan de heiligen is overgeleverd, dan wel er een eigenwillige vroomheid op na houden.” Daarmee lijkt een stevige basis voor een goed gesprek gegeven. Maar hij voegt er wel aan toe: “Wij hebben ook onze vragen en bezwaren als wij de belijdenis lezen.” Met name gaat het Berkhof om wat hij in de vroegchristelijke en gereformeerde belijdenisgeschriften mist. Er is meer nodig voor de moderne, hevig aangevochten mens dan wat de confessies uit de vierde en de zestiende eeuw bevatten. De Schrift zelf biedt dat meerdere, namelijk niet alleen antwoord op de vraag: “Hoe krijg ik een genadige God?”, maar ook op de vraag: “Is er een God? Is Hij geen illusie of projectie? Zo neen, waarom blijft alles dan zoals het is? Hoe is Hij dan?”
Wederzijdse aanvechtingen
Tegenover het ene patroon van het klassieke belijden stelt Berkhof de brede schakering in de Bijbel. Als moderne mensen staan we ergens anders dan waar de vaderen stonden. “Wij kijken uit onze wederzijdse aanvechtingen naar hetzelfde heil, maar wij leven veelszins van accenten in het heil die de confessies nauwelijks leggen. Wij hebben aan den lijve ondervonden dat de Schrift rijker is dan de confessies. (…) De wereld is doorgegaan na 1618. En Goddank, de Heilige Geest is voortgegaan en heeft naast de oude schatten ook nieuwe tevoorschijn gebracht.”
Meervoud van geloofstypen
Berkhof voert een pleidooi voor wat hij “een meervoud van geloofstypen” noemt. Er zou in de Bijbel zelf een veel grotere variatie te vinden zijn dan in de bondsprediking die iedere keer weer draait om de rechtvaardiging en steeds opnieuw Christus als de Gekruisigde tot verzoening van onze zonde en schuld centraal stelt. Berkhof wil niets afdoen aan de betekenis en zelfs de onmisbaarheid van deze benadering, maar geeft aan dat volgens hem bijvoorbeeld de apostel Paulus ook heel andere tonen aanslaat. In de brieven aan de Romeinen en de Galaten staat wel de rechtvaardiging van de goddeloze door het geloof alleen centraal, maar in de brieven aan de Efeziërs en de Kolossenzen gaat het veeleer over de bevrijding uit de machten en over Christus als Scheppingsmiddelaar. Ligt de focus in de eerstgenoemde brieven op de bevrijding van de schuld tegenover Gods Wet, in de laatstgenoemde brieven gaat het over de verlossing van mensen die zonder hoop en zonder God in de wereld leven, geknecht onder allerlei duistere machten. Berkhof trekt dan de conclusie: zoals de Bijbel zelf steeds weer andere facetten en aspecten van het heil vertoont, zo zal de prediking dat ook moeten doen om niet in eentonigheid en eenzijdigheid te vervallen.
Modaliteiten
Op deze manier is er in de visie van Berkhof dan ook alle ruimte voor verschillende ‘modaliteiten’ binnen de kerk, inclusief de vrijzinnige richting, en zou de Gereformeerde Bond zichzelf moeten beschouwen als één van de vele modaliteiten, die een bepaalde kleur vertegenwoordigt binnen het veelkleurige spectrum van de Bijbelse waarheid.

