Vandaag de dag geldt Voetius nog steeds als een bekende in de Nederlandse geschiedenis. Zo komt hij ter sprake op de website van de historische Canon van de stad Utrecht, een canon die vooral voor het onderwijs bedoeld is.
Gijsbert Voet, geboren in 1589, werkte na een theologiestudie in Leiden eerst 23 jaar als predikant voordat hij in 1634 hoogleraar in Utrecht werd. Daar bleef hij werkzaam tot kort voor zijn overlijden in november 1676, nu 350 jaar geleden.
Hoogste prestatie
Voetius werd bekend, maar hij is ook onbekend gebleven. Dat is niet van vandaag of gisteren zo. In 1886 constateerde de hervormde predikant Philippus Jacobus Hoedemaker al: “De werken van Voetius worden zoo goed als niet gelezen.” Dat was ook de indruk die Abraham Kuyper had in 1895, toen hij schreef dat Voetius “jarenlang een niet slechts vervallen, maar ganschelijk vergeten grootheid” was geweest. Kuyper overdreef een beetje, want iemand als de moderne theoloog J.H. Scholten citeerde Voetius nog en de liberale Duitse theoloog Albrecht Ritschl had in 1880 geschreven dat Voetius “naar alle kanten de hoogste prestatie van het calvinisme in de Nederlandse kerk betekende”.
Maar de bekendheid met Voetius’ werk bleef beperkt. Nog in 1989 werd Voetius’ vierhonderdste geboortedag in Utrecht herdacht onder de titel ‘De onbekende Voetius’. Sindsdien zijn in het onderzoek serieuze stappen gezet, maar allerlei aspecten van Voetius’ ideeën zijn nog steeds buiten het zicht gebleven.
Bijkleuren
Misschien kunnen we daarom, als we in dit artikel op zoek gaan naar vijf aspecten in Voetius’ werk die vandaag nog steeds onze interesse verdienen, bekende thema’s met minder bekende aspecten combineren. Dan gaat het over Voetius’ mogelijke actualiteit vandaag terwijl we meteen de historische beeldvorming enigszins bijkleuren. De onderstaande selectie is niet helemaal willekeurig gekozen, maar het zou goed mogelijk zijn om andere accenten te leggen.
1. Praktijk: de ernst van het leven
Voor iemand die op de praktijk gericht was, had Voetius een nogal grote theoretische belangstelling. Toch is de christelijke praktijk zijn eigenlijke drijfveer geweest. Diverse keren heeft Voetius erover gesproken hoe hij in 1634 in Utrecht aan zijn werk als hoogleraar was begonnen. In 1660 schreef hij daarover dat hij niet alleen “de rechtzinnige theologie vanuit de Bijbelse bronnen” wilde uitleggen. Ook haar praktische betekenis wilde hij laten zien. Hij wilde studenten bij de hand nemen in de richting van een godvrezend leven.
Vier jaar later vertelde hij dat hij zijn benoeming had gezien als een kans om de vroomheid te bevorderen. Hij wilde de “wetenschap van de orthodoxe theologie, die naar haar aard praktisch is”, op een praktische manier doceren. Ook wilde hij studenten stimuleren om “de praktijk van ons geloof” in het leven te tonen. In de jaren zestig herhaalde hij dus wat in 1634 eigenlijk al bleek toen hij zijn oratie hield over vroomheid die met de wetenschap verbonden moet worden: praktische vroomheid was essentieel.
Voetius heeft het ideaal uitgewerkt in allerlei concrete verhandelingen over de persoonlijke omgang met God, het leven van alledag, het leven in de kerk. Het is goed mogelijk dat we sommige keuzes van Voetius vandaag anders zouden maken. Maar de gerichtheid op de praktijk is erg belangrijk, ook als remedie tegen vrijblijvendheid.