In veel gemeenten is de afgelopen jaren gediscussieerd over het lied in de eredienst. De bundel Weerklank is intussen redelijk ingeburgerd, al zijn er ook gemeenten die alleen psalmen en ‘enige gezangen’ zingen. Daar komt de laatste tijd meer variatie in. Wat betekenen de nieuwe psalmberijmingen voor de eredienst en wat is de achtergrond van de gereformeerde liefde voor de psalmen?
De Nieuwe Psalmberijming (DNP) is een initiatief van Jan Pieter Kuijper en Arie Maasland uit 2014. De berijming is vijf jaar geleden voltooid en staat qua taalveld dicht bij de Nieuwe Bijbelvertaling (NBV).
Reformatorische achterban
De Klassiek Eigentijdse Psalmberijming (KEP) van het Interkerkelijk Kenniscentrum plaatst vanaf 2024 psalmen op een website. Op dit moment zijn veertig psalmen en vier ‘enige gezangen’ beschikbaar. De tekst staat dicht bij de (H)SV en is bedoeld voor de reformatorische achterban.
Dat blijkt bijvoorbeeld uit het schrappen van “Heer”. Die keuze is volgens de samenstellers gemaakt “om zo min mogelijk af te wijken van de Bijbelvertaling die in onze achterban wordt gebruikt”. Die focus is een beetje smal. De psalmen zijn te kostbaar om ze op te sluiten in de eigen bubbel. Bij de Nieuwe Bijbelvertaling zeiden de feministen “Heer kan niet meer” en nu zegt de KEP het weer. Marc de Vries heeft in De Waarheidsvriend van 8 januari verschillende berijmingen vergeleken.
Eenheid kwijt
Het is onwaarschijnlijk dat er ooit nog een bundel zal komen die thuis, op school en in de kerk gezongen wordt, zoals eeuwenlang de berijming van 1773. Die eenheid komt niet meer terug. We zullen het moeten doen met een palet aan verschillende berijmingen waaruit we een selectie maken voor de eredienst.
Veel gemeenten zingen een selectie uit 1773, de berijming uit het Liedboek voor de Kerken, de berijming van Hendrik Hasper (1886-1974) uit 1936, het Gereformeerd Kerkboek, en een enkele nieuwe berijming. Het is een ratjetoe.
Het was beter geweest als de berijming uit het Liedboek integraal in Weerklank was overgenomen, maar KokBoekencentrum, dat de rechten beheert, stond slechts een maximum van vijftig psalmen toe. Misschien kan de uitgever de teksten gewoon vrijgeven voor gebruik in de kerken in plaats van de laatste financiële druppels uit een zestig jaar oude citroen te persen.
Memoriseren
Het verlies van één psalmbundel is jammer. Een vaste psalmberijming overbrugt de generaties. De psalmen die je als kind leert, staan diep in je hart gekerfd. Dat merk ik altijd als ik in de Verenigde Staten ben en uit het psalter zing, de verzen die ik tot mijn achtste op school leerde en in de kerk zong. De mooie dansende melodieën en de oude taal raken me diep.
Een beamer heeft voordelen, maar het fysieke boek – een bijbel met psalmen, belijdenisgeschriften en liturgische formulieren – is toch onvervangbaar. Je hebt het oude goud letterlijk in handen. Je pakt het stevig vast en soms – dat zal ik eerlijk bekennen – druk je het Boek van God aan je hart.
Een vast repertoire aan psalmen memoriseren is waarschijnlijk ook verleden tijd. Toch blijft memoriseren belangrijk voor het geloofsleven: zo eigen je je de heilige teksten intensief toe. Is het een idee om in de leerdiensten een Bijbeltekst of catechismusfragment te memoriseren? Zo moeilijk is het niet om met de hele gemeente een tekst vier of vijf keer hardop uit te spreken. De tekst blijft dan de hele week hangen, zoals vroeger de psalmversjes op school.
Het regulatieve principe
Achter de voorkeur voor de psalmen ligt een theologische keuze in de gereformeerde traditie. In de christelijke vrijheid is voor het loven, bidden, dienen en danken ontzettend veel mogelijk. In de eredienst luistert het echter nauw: daar eren en dienen we God alleen op de manier die Hij ons voorschrijft. Dat is het zogeheten regulatieve principe (regulative principle). Als met een scheermes wordt de eredienst bevrijd van alles wat niet overeenstemt met Gods voorschriften. Dat lijkt saai, maar het is in wezen heel katholiek.
De lutherse traditie redeneert andersom: alles mag in de kerk, tenzij het verboden wordt. De gereformeerde traditie zegt: niets mag, tenzij het geboden wordt. Wij mogen God op geen andere wijze vereren dan Hij in Zijn Woord bevolen heeft (HC, Zondag 35). Geen kaarsjes, geen beelden, geen liturgische kleuren, geen ambtsgewaden. Wel samen bidden, zingen uit het Woord van God, de Bijbel lezen en luisteren naar de verkondiging, avondmaal vieren en dopen. Veel liturgische tierelantijntjes voldoen niet aan het regulatieve principe voor de eredienst.
Inconsequent
In de Nederlandse traditie is dat principe eigenlijk nooit consequent doorgevoerd: orgels, zwarte pakken, toga’s, feestdagen, noem maar op. Het staat allemaal niet in de Bijbel. De Schotse presbyterianen waren er vroeger veel consequenter mee. Daar zong men a capella, net zoals in de tijd van de kerkvaders, en stond de gemeente onder het bidden, omdat er nergens in de Bijbel staat dat je zittend kunt bidden.
Het is belangrijk te beseffen dat de voorkeur voor de psalmen met een theologisch principe te maken heeft. Eigenlijk zou het beter zijn om in plaats van allerlei gezangen alleen berijmde Schriftgedeelten te zingen. Daar had bij de uitgave van Weerklank best iets meer aandacht voor mogen zijn. De eerste honderd gezangen zijn berijmde Bijbelgedeelten. Misschien had de bundel zich daartoe kunnen beperken, al is de grens tussen Bijbels verantwoord gezang en een berijmd Schriftgedeelte in de praktijk niet altijd scherp te trekken.
Christus’ liedboek
Principiëler dan de vraag welke berijmingen we gebruiken, is de fundamentele keuze voor de Psalmen als Gods eigen liedboek. Psalmen moet je leren zingen. Zij zijn geen expressies van individuele emoties, maar liederen van Israël, het volk van God. Psalmen zingen is meezingen met Israël. Het helpt te bedenken wat de psalm voor Israël betekend heeft in de tempelzang en in de ballingschap. Dan klinken klacht en jubel anders, dieper.
De wens om met de feestdagen nieuwtestamentische liederen te zingen is op zich begrijpelijk. Liederen over de komst van Gods Zoon naar deze wereld, over het ruwhouten kruis, over het nieuwe leven op de paasmorgen, over de Geest die alle talen spreekt.
Als we psalmen zingen, moeten we echter altijd bedenken dat we meezingen met Israëls Messias. Elke psalm heeft een Messiaans karakter, omdat Jezus alle psalmen gezongen heeft. Wie de psalmen meezingt met de Heiland vindt de heilsfeiten erin terug. Daar is wel Bijbelkennis en oefening voor nodig. Psalmen zingen moet je leren.
Berijmingen komen en gaan; de psalmen blijven. Laten we ze daarom zingen, memoriseren, af en toe aan ons hart drukken en vooral meezingen met Christus, de Opperzangmeester. Wie dat leert, ontdekt dat Zijn liedboek nooit veroudert.