Hoe staat een kerk voor de waarheid van het Evangelie? Hoe moet een kerk omgaan met dwaalleer? In Bijbels licht zijn dit belangrijke vragen. In het begin van de geschiedenis van onze Nederlandse protestantse kerk – in de zestiende eeuw – zijn deze vragen volop aan de orde geweest en is er een koers gekozen.
Laten we teruggaan in de kerkgeschiedenis, naar de zestiende eeuw, de periode dat de Reformatie ook in ons land doordringt. Als gevolg hiervan ontstaat er een protestants kerkverband van jonge gemeenten. Welke geloofskoers volgt deze kerk in de eerste halve eeuw van haar bestaan (1560-1610)? De huidige geschiedschrijving tekent meestal het beeld van een kerk met verschillende stromingen die samen een weg moeten vinden. Er bestaan ‘preciezen’, die zuiver in de leer willen zijn, en ‘rekkelijken’, die ruimer en toleranter denken. Als oplossing kiest de kerk een gematigd gereformeerde koers met ruimte om hiervan af te wijken. De leidinggevende mannen in gemeenten, classes en synoden zijn zelf ook niet al te streng in de leer. Maar volgens historicus Huib Noordzij klopt dit beeld niet. Noordzij, die eerder over de Reformatie in ons land heeft geschreven, richt zich in een nieuw boek op de jonge protestantse kerk in Nederland. Deze ontwikkelt zich volgens hem al snel in een duidelijk gereformeerde richting, zoals helder wordt op verschillende synoden (Wezel, Emden, Dordrecht, Middelburg en ’s-Gravenhage), die voor twee gereformeerde geloofsbelijdenissen als basis kiezen. Terwijl de Nederlandse Geloofsbelijdenis (1561) als formulier van kerkelijke eenheid geldt, wordt de Heidelbergse Catechismus (1563) het kerkelijke leerboek voor de gemeente, met name voor de jeugd.
Kerkelijke leiding
Hoe zit het met niet-gereformeerde opvattingen in de nieuwe kerk? Classicale notulen en acta van provinciale synoden laten zien dat kerkelijke vergaderingen de wacht betrekken bij de gereformeerde belijdenissen. Zo houden ze de uitgave van boeken met een andere leer tegen, terwijl ze die van goede lectuur juist stimuleren. Verder willen deze vergaderingen toekomstige predikanten een goede theologische opleiding geven en een kerkelijk examen afnemen met het oog op de kennis van de gereformeerde leer. Niemand kan dus zomaar het Woord verkondigen in de gemeenten. Bovendien stelt men kerkvisitatie in om onderzoek te doen naar de verkondiging en de levenswandel van predikanten, naar de dienst van ouderlingen en diakenen, evenals naar het geestelijk welzijn van de hele gemeente. Het gaat om een pastoraal onderzoek naar de zuiverheid van leer en leven volgens de kerkelijke orde, waarbij de gemeenten met goede raad worden ondersteund. Bij plaatselijke kerkenraden ligt de pastorale taak om gemeenten geestelijk te leiden en daarbij afwijkingen in de leer en de levenspraktijk tegen te gaan.
Dissidenten en verdedigers
Er zijn inderdaad dissidenten aanwezig in de jonge Nederlandse kerk van de Reformatie. De bekendste predikanten die zich verzetten tegen de gereformeerde geloofsovertuiging zijn Caspar Coolhaes in Leiden, Huibert Duifhuis in Utrecht en Herman Herberts in Gouda. Het is een relatief kleine protestgroep, maar deze bezorgt de jonge kerk veel extra werk. Met het nodige ‘duw- en trekwerk’ van visitatie, vergaderingen en besprekingen zijn deze dissidenten ofwel in het gareel te krijgen, ofwel ze verlaten de dienst via kerkelijke censuur of door hun dood. En dan verschijnt Jacobus Arminius, de man die een nieuwe impuls geeft aan de kerkelijke oppositie en het nieuwe hoofdstuk van de remonstranten inluidt. De vraag is of Arminius en zijn volgelingen een nieuwe leer proberen in te voeren. Zelf beweren ze beslist van niet, maar de kerkelijke leiding ontkent dit stellig. Vanaf deze tijd gaan de burgerlijke overheden zich nogal met de kerkelijke situatie bemoeien, wat uiteindelijk resulteert in de Dordtse Synode van 1618-1619, die de remonstrantse opvattingen veroordeelt.
"*" geeft vereiste velden aan